بهشی پێنجهم
بهڵام لهم ساڵانهی دوایدا ئهو دیاردهیه له نهماندایه و بارو دۆخهكه وا خراپ بووه گهیشتۆته ئهو ڕادهیهی " كه به ملیارد خهڵكی لهسهر ئهم زهمینه خواردنی تهواویان نییه. نزیكهی یهك له سێ منداڵ له وڵاتانێك كه به وڵاتانی له گهشهسهندنان، ناونووس كراون، بهتهواوی برسین، برسێتیش وایان لێدهكات كه ببنه نیشانهی جۆرهها نهخۆشی و دهردی وهكو سكچون، كه زۆرجار ئهمه بهرهو نهخۆشی بهردهوامی ئهعسابیان دهبات كه مردن سهرئهنجامهكهیهتی. هاوكاتیش مهكدۆناڵد ههموو ڕۆژێك پێنج فهرعی تازه دهكاتهوه كه چواریان له دهرهوهی ئهمهریكادان." (The Food Revolution) لا 284 . ڕۆبنس دیسانهوه له لاپهڕهی 290 دهگهڕێتهوه بۆ سهر ههمان ڕواڵهت و چهند زانیاریهكمان دهداتێ وهكو: 1.2 ملیارد ژمارهی ئهوخهڵكهیه له جیهاندا تێرنان ناخۆن و تووشی بهدخۆری بوون.
بهشی چوارهم
ئیداره یهك لهدوای یهكهكانی ئهمهریكا و سهرجهمی سیستهمی سهرمایهداری جیهانی بۆ ماوهیهكی دوورودرێژ له ههموو کۆمهڵگهكانی ژیاندا: ڕاگهیاندن، قوتابخانه و زانكۆكان، كۆبوونهوه و كۆنفرانس و کۆبوونهوهی لوتکهیی بزنسمانهكان و حكومهتهكان و ..هتد دژایهتی خۆماڵی كردن یا به دهوڵهتیكردنی كهرته تایبهتییهكان و كهرته جیاجیاكانی ئابوورییان دهکرد و ئهمهیان بهكارێكی سوشیالیستانه دادهنا. بهڵام ئێستا بۆ پاراستنی بازاڕ و قورتاركردنی خۆیان له ڕکوكینهی خهڵكی و خۆپیشاندان و گهلێك جۆری تری چالاكی کردن و.... هتد، خۆیان دهبێت ههمان كار بكهن، كهچی له ههمان كاتیشدا نایانهوێت پێ لهوه بنێن كه كارهكهیان خۆماڵیكردنه، بۆیه سهرۆك بووش سهبارهت به خۆماڵیكردنهكه وتی: ئهوهی كه كردومانه (Stabilisation not Nationalisation) واته خۆماڵیكردن نهبوو بهڵكو سهقامگیركردن بوو.
بهشی سێیهم
ئێستاش بابزانین ئهم قهیرانه گهورهیهی كه ئهمڕۆ مرۆڤی سهردهم لهم جیهانهدا ڕوبهڕوی بووهتهوه، چهندێك خواردنی بهروبوومی ئاژهڵی بهڕۆڵی خۆی له گهڵ باقی فاكتهرهكانی تر چ لهسهر قهیرانی گرانی و نهبوونی خواردنی تهواو بۆ خهڵكانێكی زۆر و ههروهها داڕمان و ههرهسهێنانی سیستهمی دراو یا دارایی گهرچی کاتیش بێت، ڕۆڵی ئهمیش دیسانهوه لهسهر پرسی قهیرانی خوارد، چییه.
بهشی دووهم
كامپبێڵ، له بهحسه دوورودرێژهكهیدا ئهوهی بۆ دهركهوتوه و پێش لهسهر ئهوه دادهگرێت كه تهنها پرۆتینی بهروبوومی حهیوانی خراپه و هۆی سهرهكی نهخۆشیهكانه نهك پرۆتینێك كه له میوه و بهروبوومه ڕووهکیهكانهوه دهست دهكهوێت. ئهو پێ لهسهر ئهوه دادهگرێت كه پرۆتین بۆ لهشی مرۆڤ پێویسته و مرۆڤ دهتوانێت پرۆتینی بهروبوومی ئاژهڵی به پرۆتینی میوه و بهروبوومی نهباتی جێ بگرێتهوه، كه ئهمهش مرۆڤ له ههموو نهخۆشیهكانی سهردهم دهپارێزێت. بێگومان كامپبێڵ له گۆتره ئهم قسهیه ناكات، چونكه توێژینهوهكانی خۆیی و تیمهكهی نزیكهی سهرجهمی نهخۆشیهكانی گرتۆتهوه. ئهو سهلماندویهتی كه جۆری دووههمی نهخۆشی شهكره كه منداڵ ههر له دایك بونییهوه یا ههر له سهرهتای منداڵیهوه تووشی دهبێت، پهیوهندی به خواردنی شیری مانگاوه ههیه، كه 87% پرۆتینی (Casein) تێدایه، ههروهها بۆ جۆری یهكهمیش كه گهوره توشی دهبێت به تایبهت كه تهمهنی دهچێته سهرهوه، واته له چلهكاندا هۆكهی بۆ پرۆتین دهگهڕێنێتهوه و چارهسهرهكهشی ههر بهدوور كهوتنهوهیه له بهروبوومی ئاژهڵی. لاپهڕه 6.
بهشی یهکهم
لهم بابهتهدا دهمهوێت پهنجه بۆ دوو پرسی گرنگ ڕاكێشم، كه ههریهكه له ئێمه له ههموو چركهیهكی ژیانی ڕۆژانهماندا لهگهڵیدا له شهڕێكی مهمرهومهژی داین. یهكهمیان، باری تهندروستی ههریهكهمان و پهیوهندی و پهیوهستی تهندروستیمان به سیستهمی خواردنمانهوه. دووههمیشیان، ئهو قهیرانه ئابوورییهی كه مرۆڤایهتی له ههموو بستێكی ئهم جیهانهدا له ئهمڕۆدا ڕووبهڕووی بووهتهوه و دیسانهوه گرێدانهوهی به سیستهمی ئێستای خواردنمانهوه.
و. زاهیر باهیر
- 345 بلوێن دۆلار : ئهو مهبڵهغهیه که وڵاته ههژارهکان له ساڵى 1982وه داویانه به وڵاته دهوڵهمهندهکانیان .
- 54 وڵات له حاڵی حازردا ههژارترن لهوهى که بوون له ساڵى 1990دا، 20 لهمانه لهوڵاتانى Sub_ Saharan Africa دان و 17شیان له ئهوروپاى ڕۆژ ههڵات و
ههشت سهرکردهی نهقابی له «بهسره»وه گوازراونهتهوه(Transfer) بۆ بهغداد، وهکو باس دهکرێت، به هۆی دژایهتیکردنی ئهو پلانه یاسایهییهوه، که سهبارهت به نهوت و گهڕان به دوای نهوت و بهرههمهێنانی نهوت و کهوتنه دهستی بێگانهیه، ژیانیان له مهترسیدایه. ئهم پیاوانه که ئهندامی فیدراسیۆنی یهکێتییهکانی نهوتی عیراق(Iraqi Federation of Oil Unions)ن به فهرمانی وهزیری نهوت «حوسهین ئهلشههرستانی» له شوێنی خۆیان گوێزراونهتهوه بۆ بهغداد، ئهمهش به بڕیاری یاسای دژه نهقابه کراوه، که له ڕژێمی «سهدام حسهین»هوه بۆیان ماوهتهوه.
XI.
له چاپتهری ههژدهههمدا، كلاین، دیسانهوه بهدرێژی باس له گرنگی ئابووری دهکات و پێ لهسهر ئهوه دادهگرێت، که ئهمهریکییهکان ههچییهکیان کردووه، لهبهر خاتری پرسه ئابووریهکه بووه. لهمهدا كلاین پهنجه بۆ ئهوه ڕادهکێشێت، که ئهمهریکییهکان ههڵبژاردنیشیان یاساخ کرد، چونکه سهرهتا نهیان دهزانی، گهر ههڵبژاردن ئازاد بکرێت، چی ڕوودهدات. دواتر که ڕاستییان بۆ دهرکهوت بڕیاریان دا، که تهنها کهسانی خۆیان بکهنه کارمهندانی حکومهت. له مانگی نۆڤهمبهری 2003 دا بریمهر، که ههڵبژاردنه محهلیکانی ههڵوهشاندهوه چووهوه بۆ واشنگتۆن بۆ کۆبوونهوه، له گهڕانهوهیدا بانگهێشهی ئهوهی کرد، که ههڵبژاردنی گشتی له سهر مێز ههڵگیرا و وتی یهکهم حکومهتی عیراقی دهستنیشان دهکرێت نهك ههڵ دهبژێردرێت. ههر لهو کاتهدا عیراقییهکان لهلایهن پهیمانگای کۆماری جیهانییهوه، که له واشنگتۆن بوو، ڕاپرسییهکیان (poll) به چهندهها پرسیار کرد، که یهکێكیان: گهر له دهنگ داندا سهربهست بن، چ جۆره سیاسییهك ههڵدهبژێرن، سهرئهنجامهکه جهرهسێکی خهبهرکردنهوه بوو بۆ ئههلی زۆنی سهوز، 49% وتیان دهنگ بۆ پارتییهك دهدهن، که بهڵێنی ئیشی حکومهتی (دهوڵهتی ) بدات. 4.2% دهنگی بۆ مانهوهی هێزی هاوپهیمانان دا تاوهکو ئاسایش دابین دهکرێت، تهنها 4.6% دهنگی بۆ خولقاندنی ئیش له کهرتی تایبهتیدا، داوه" لاپهڕه 363 و 364 .
X.
له چاپتهری حهڤدهههمدا، سهبارهت بهو شوێن و شتانهشی که مابوون و له دهست وێرانکاری قورتار بووبوون، که دهبوایه بخرانایهتهوه گهڕ و چاك بکرانایهتهوه، کلاین نموونهی زیندوو دههێنێتهوه، که هاتنی ئهمان بۆ وێرانکاری و سهرلهنوێ دروستکردنهوه، بووه. وی له لاپهڕه 343 دا دهڵێت "حهمه تۆفیق که شالیاری پیشهسازی بوو، سهبارهت به کۆنفرانسه نامۆکه، که هیچ دهنگو دهنگدانهوهیهکی له میدیاکاندا نهبوو، له بینێنێکدا له ئۆفیسهکهی له بهغداد، که هێشتا ههر بهو کۆنفرانسه پێدهکهنی، پێی وتم دوای قسهکانی بریمهر سهبارهت به تایبهتیکردنی کهرته دهوڵتیهکان، به ههندێ لهو خهڵکانهی که كۆنفرانسهکهیان بهڕێوه دهبرد، وتم گهر من هانی به تایبهتیکردن له عیراقدا بدهم، ئهوه «گهیدیرGaidar » دههێنم که پێیان بڵێت : دهقاودهق پێچهوانهی ئهوه بکهن، که ئێمه کردمان" کلاین مهبهستی «گهیدیر»ه له ڕوسیا.
IX.
كلاین، بهشی شهشهمی پهرتووکهکهی که 60 لاپهڕهیه، بۆ عیراق تهرخان کردووه، بهشی زۆری ڕوداوهکانی بهچاوی خۆی بینیون. لهو ماوهیهی که زیاتر له ساڵیك بوو، خۆی وهکو ڕۆژنامه نووسێک و بینهرێکی ڕوووداوهکان لهوێ ئاماده بووه، که له ئازاری 2004 دا چووهته بهغداد.
چاپتهری سیازدهههم : تاڵانکردنی ئاسیا و ههرهسهێنانی دیواری «بهرلین»ی دووههم.
كلاین، لهمهشدا بهدرێژی باس لهو وڵاتانهی ئاسیا دهکات، لهو قهیرانه ئابووریهی، که به هۆی خۆرئاوا و ئهمریکا و دامودهسگهکانی وهك (IMF) و بانکی جیهانییهوه تێی کهوتبوون.
له چاپتهری یازدهههمدا «کلاین» باس له ڕوسیا دهکات، که چۆن بازاڕی ئازاد و (The shock and Therapy) لهوێش کارایی خۆی دانا. ڕوسیا له بارودۆخێکی گهلێك خراپدا دهژیا، ههڵئاوسانی پاره، پێویستی ڕوسیا بهیارمهتی وڵاتانی ئهوروپا و ئهمهریکا، کهوتنه ژێر فشاری ههم خهڵکهکهی له ناوخۆدا و ههم فشاری دهرهوه، کهمبوونهوهی کهرهسته و پێداویستییهکانی ژیان و دهرکهوتنی ڕواڵهتی بێکاری و برسێتی و زۆر فاکتهری تر له گهشهکردندا بوون. ئهمانه ههمووی بوونه هۆی گرتنهبهری ڕێگایهکی تر له لایهن ڕوسیاوه، تاکو بتوانێت بمێنێتهوه و بژێت. ئهوه بوو «گۆرباچۆڤ» ئاڵای ئهم پهیامهی بهرزکردهوه. له تهموزی1991دا، که یهکام جار بۆ بهشداریکردن له لوتکهی وڵاتانی (G7) دا هات بۆ لهندهن، پێشوازی پاڵهوانێکی لێکرا. له «تایم مهگهزین Times magazine»دا به پیاوی ساڵ دانرا، سهرنووسهرهکهی وتی " گۆرباتشۆف، «ڕۆناڵد ڕێگن»ی ڕوسیایه". ئالێرهوه گۆرباتشۆف بهردی بناخهی ڕیفۆرمی دانا و کارئاساییهکی زۆریشی بۆ «بۆریس یاڵتسن» کرد، که ئیدی ئهم ههم به سازشکردنێکی زۆر بۆ ئهوروپا و ئهمهریکا و کۆمپانییه گهورهکانیان و ههم ببێته دیکتاتۆرێك له سهپاندنی ههموو داخوازییهکانی ئهواندا بهسهر پهڕلهماندا، له ههڕاجکردنی سامانی ڕوسیا به کۆمپانیای ئهو وڵاتانه و به کهسانی نزیکی خۆی و خهڵکه دهسهڵاتدارهکانی ڕوسیا.
له چاپتهری شهشدا "جهنگ پاراستی "، باس له گهڕانهوهی «فێردریك ههییك» دهکات، که له ساڵی 1981 له چیلیی بوو و گهڕایهوه، که یهکێك بوو له کهڵه پیاوانی قوتابخانهی شیکاگۆ. «ههییك» لهم سهفهرهیدا زۆر موعجیب بوو به پینۆشێت و قوتابیانی شیکاگۆ، ههر لهو ههڵوێستهوه نامهیهکی بۆ «مارگرێت تاچهر»ی ئهو کاتهی سهرۆك شالیاری بهریتانی دهنوسێت، له نامهکهدا داوا له «تاچهر» دهکات، که نموونهی ئهمهریکای لاتینی ببینێت وهکو مۆدێلێك بۆ ئاڵوگۆڕپێکردنی ئابووری بهریتانی له «كێنزی»یهوه، گهر چی «تاچهر» زۆر موعجیب بوو به مۆدێلی چیلی، بهڵام له وهڵامی نامهکهی «ههییك»دا که له مانگی شووباتی 1982دا نووسرابوو و نامهیهکی نهێنی بوو، تێیدا نووسیبووی " من دڵنیام که تۆش لهگهڵمدا هاوڕای، که له ههبوونی دامهزراوهیهکی دیمۆکراسی له بهریتانیا، پێویست به ههبوونی ڕهزامهندی له لایهن دهستهیهکی بهرزهوه دهکات، چونکه ههندێك لهوانهی که له چیلی کراون، لێره ملیان پێنادرێت. ڕیفۆرمی ئێمه دهبێت له شانی ڕێسا و دهستورمانهوه بێت" ل133. کهچی شهش ههفته دوای نووسینی نامهکهی گۆڕانێکی سهیر به سهر ڕای «تاچهر»دا هات، ئهوه بوو جهنگی فۆکلاندی بهرپا کرد. ئهوه جهنگی فۆکلاند بوو، که زهمینهی بۆ بهرنامه شاراوهکهی «تاچهر» سازکرد، وهکو پێشتر باس کرا پڕۆگرامی ڕادیکالی سهرمایهداری جێبهجێ کرد و بهریتانیای گۆڕی به خۆرئاوایهکی لیبراڵ.
I I I.
ئهم بارو دۆخه تهنها له چیلی دا نه بوو بهڵکو له بۆلیڤیا و «ئهرجهنتین»یش که دهستی ریفۆرمیان لهسهر دهستی کوڕگهلی شیکاگۆدا گهیشتبویێ، له ئارادابوو. له بۆلیڤیا که سهرچاوهی ژیانی بهشی زۆری خهڵکهکهی (کۆکا)یه که (کۆکاین)ی لێ دروست دهکهن، داهاتیی کۆکاین لهوێ زیاتر له نیوهی داهاتی وڵات پێکدههێنێت. بهڵام له ساڵی 1984 سهرۆك «ڕێگن» به یارمهتی فهرمانڕهوای ئهوکاتهی بۆلیڤیا هێڕشی کرده سهر کێڵگهکانی کۆکاین و كێڵگهوانهكان، بۆ وێرانکردنی داهاتیان، که ئهمهش بارێکی خراپی لهوێدا خولقاند. دواتریش که سهرۆك «باز» به ههڵبژاردنی دیمۆکراتیانه هاته سهر حوکم، که ماوهیهکی زۆر بوو فهرمانڕهواهکانی پێش خۆی له ڕێگای کودهتاوه هاتبوون، بهرنامهیهکی ڕادیکالی ههبوو له چاککردنی باری ژیانی خهڵکدا به نههێڵانی بێکاری، کۆنترۆڵی نرخ و دابهزینی، به دهوڵهتیکردنی بهشێکی کۆمپانیا تایبهتییهکان، دابهشکردنی زهویو زار، دابهزاندنی ههڵئاوسانی پاره. بهڵام ههر بههاتنه سهر حوکمی له ههموو بهڵینهكانی پهشیمان بووهوه. و سهرۆكی پێشوی بۆلیڤیا «كۆنزالۆ سهنچیز دی لۆزاده»، که له بۆلیڤیا به کۆنی بهناوبانگ بوو، کرده سهرۆكی لیژنه ئابووریهکهی. ئهم کابرایه زۆر دهوڵهمهنده ماوهیهکی زۆر له ئهمهریکا ژیاوه، له گهڵ لیژنهكهدا بۆ ماوهی 17 ڕۆژ بهبێ ئاگاداری پهڕلهمان له داڕشتن و کاکڵهکردنی بهرنامه ئابووریهکهدا بوون، ئهم بهرنامهیهش به سوودی خهڵکه دهوڵهمهندهکهی ئهوێ و بانکی نێودهوڵهتی و ئهمهریکا تهواو بوو، دوای 17 ڕۆژهکه بۆ دهنگ لهسهر دان بردیانه كۆنگریسهوه. بێ مشتومڕکردن له سهری به زۆر به سهر خه ڵکدا سهپێنرا.
I.
«کلاین» بۆ روونکردنهوهی ئهوانهی سهرهوه، چهندهها ڕوداوی کهتواریی خستووهته ڕوو؛ ههر له چیلی، بۆلیڤیا، ئهرجهنتین، نیکهراگوا وه بگره تا دهگاته نهیجیریا، گواتیمالا، چین، ڕوسیا، پۆڵۆنیا، یوگۆسلاڤیا، لوبنان، عیراق و بهریتانیا و تهنانهت خودی ئهمهریکاش. لێرهدا باس له خوێندکارانی زانکۆی شیکاگۆ و ڕۆڵیان له پیادهکردنی چارهسهریTherapy) shock and The) که ڕیفۆرمی سهرمایهداری به گهیاندنی بازاڕی ئازاد بهم وڵاتانه دهکات. ئهم خوێنکارانه له سهر دهستی پڕۆفیسۆر «میڵتن فرێدمان Milton Friedman» وانهیان وهرگرتووه.
بیروبۆچوونی «فرێدمان» بۆ ساڵانی پهنجاکان دهگهڕیتهوه، زیاتر له سێ دههه «فرێدمان» وهك کابرایهکی بهتوانا و ههڵسوڕاێکی زۆر چالاك چ له بواری وانهوتنهوه و محازهرهکانی دا، چ له بواری ڕاوێژکاریکردن بۆ سهرۆكه یهك له دوایهکهکانی ئهمهریکا و سهرۆكانی وهکو پینۆشێت (Augusto José Ramón Pinochet) له چیلی و دان پیاوشینگ (Deng Xiaoping ) له چین و گۆرباشۆڤ (Michail Sergejewitsch Gorbatschow) و یاڵتسن (Boris Nikolayevich Yeltsin) له ڕوسیا و گهلێك له سهرۆكانی وڵاتانی تر.
فرێدمان له گهشهپێدانی بازاڕی ئازادا، پلان و ستراتیجی خۆی ههبوو. زۆر جار ئهم ههڵوێستهی دهیخسته بهرهیهکی دژهوه بهرامبهر به سهرۆكهکانی حکومهتی ئهمهریکی. ئهو باوهڕی بههیچ جۆره بهربهست و پابهندییهك لهبهردهم کاپیتاڵدا نهبوو، دهیویست پاره ئازاد بێت، سنوور، یاسا و بهرههڵستیهك لهبهردهمیدا نهبێت و نهمێنێت. باوهڕی وابوو ههموو حکومهتهکان بهم ڕێگانهی خوارهوه دهبێت کارئاسانی بۆ پاره و بزنس بکهن:
1- باج له سهر پاره و کاڵا کهم بکرێتهوه.
2- ههموو موڵکی دهوڵهتی به قوتابخانه و خهستهخانه و شارهوانی و خانووبهره و شوێنه خزمهتگوزارییهکان و نهك ههر کۆمپانیا و کارگهکان تهنانهت پارکهکانیش ههرزانفرۆش بکرێن و له موڵکی دهوڵهتییهوه ببنه موڵکی تایبهتی.
3- دهستوور و یاسای دهوڵهت وای لێبکرێت، که له بهرژهوهندی بزنس بێت و کارئاسایی بۆ بکات؛ لهوانه ههڵگرتنی نرخ واته ئازادی له نرخ داناندا، لێدان له پێگهی یهکێتییه پیشهییهکان و نههێڵانی ڕۆڵیان، دهرکردنی کرێکاران به ئاسانی و بهبێ بژاردنی قهرهبوو بۆیان، شکاندنی نرخی کرێ، نههێڵانی یا کهمکردنهوهی مووچهی خانهنشینان.
4- سهربهستی له ئاڵوگۆڕ و مامهڵهی بازرگانی و پیشهسازی دا.
5- دهستگرتنهوهی دهوڵهت له خهرجکردنی پاره له سهرجهمی دهستگه خزمهتگوزارییهکاندا.(The Shock Doctrine) ناونیشانی دوا پهرتووکی «نائومی کلاین- Naomi Klein»ه. نۆڤڵ نووسی بهناوبانگ «ئهرونداتی ڕۆی- Arundhati Roy»ه، پهرتووکهکهی به پهرتووکێکی مهترسیدار لهسهر سهرمایهداری جیهانی ناوبردووه و له ناساندنی پهرتووکهکهدا دهڵێت "خوێندنهوهی ئهم پهرتووکه زۆر پێویسته" .
«كلاین» له سهر ئاستی جیهانی ئافرهتێکی ناسراوه، تائێستا چهند پهرتووکێکی گرنگی به چاپ گهیاندووه، ڕۆژنامهنووسێکی بهناوبانگه. له قهیرانهكهی «ئهرجهنتین»دا ماوهیهك لهوێ مایهوه و زۆری لهسهر ڕوداوهکانی ئهوێ نووسی. له سهردهمی داگیرکردنی «عیراق»یشدا نزیکهی ساڵێك له «بهغداد» مایهوه، ڕاپۆرتهکانی له ڕۆژنامهی گاردیانی بریتانی و ڕۆژنامه و گۆڤارهکانی ئهمهریکادا بڵاو دهکرانهوه. له چهند زانکۆیهکی ئهمریکی و لهندهن وانه دهڵیتهوه. كهسێکی زۆر چالاکه و له ههموو چالاکییهکانی دژهسهرمایهداریدا بهشداری دهکات، ههم وهکو بهشداریکهرێك که خۆی باوهڕی پێی ههیه و ههم وهکو ڕۆژنامهنووسێکیش. وا باسی «کلاین» دهکرێت، که لهسهر ئاستی جییهاندا کارایی لهسهر خهڵکانێکی زۆر ههبێت.
له بڵاوهکراوهکانی : Penguin Group
چاپی یهکهم، ئهمریکا، 2004